Nacionalno pitanje u kapitalističkom i u socijalističkom sistemu


Teze: “Neposredni zadaci partije u nacionalnom pitanju” raspravljane su na sastanku Politbiroa Centralnog komiteta Ruske komunističke partije (boljševika) 5. februara 1921. a komisija na čelu sa V.I. Lenjinom i J.V. Staljinom je imenovana da pripremi konačni nacrt. Teze su objavljene u Pravdi , br. 29, od 10. februara 1921. i predstavljene X kongresu RKP(b) u martu, a iste su godine objavljene i kao zasebna brošura. Razmatranje ovih pitanja bio je uvod u stvaranje lenjinsko-staljinskog Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika (SSSR), revolucionarnog istorijskog primera iz kojeg će pokolenja učiti i crpeti inspiraciju.

Povodom stogodišnjice ovih značajnih lenjinsko-staljinskih teza o nacionalnom pitanju, svečano ih objaljujemo u digitalnom formatu na srpskohrvatskom jeziku. Superiornost njihove metode i aktuelnost ovih teza ostaju nezaobilazni i danas, u novoj nestabilnosti i sve zaoštrenijoj opštoj krizi kapitalizma i međuimperijalističkih protivrečnosti i posledičnog rasta šovinizma i međunacionalnih borbi širom sveta, kao i rasta opasnosti od reakcionarnih snaga. Izdavanjem ovog teksta, Edukativna komuna takođe odgovara na ponovno pokrenutu debatu u Rusiji, u kojoj Putin izlizanim tezama Trockog i Hruščeva pokušava da falsifikuje lenjinsko-staljinsku nacionalnu politiku, kako bi pripemio teren za svoje neocarističke ambicije.

Edukativna komuna RSRS,
februara 2021.


Nacionalno pitanje u kapitalističkom i socijalističkom sistemu – stvaranje SSSR


I Kapitalistički sistem i nacionalno ugnjetavanje

1. Moderne nacije proizvod su određene epohe – epohe uspona kapitalizma. Proces eliminacije feudalizma i razvoja kapitalizma istovremeno je proces konstituisanja naroda u nacije. Britanci, Francuzi, Nemci i Italijani formirani su u nacije u vreme pobedničkog razvoja kapitalizma i njegovog trijumfa nad feudalnom razjedinjenošću.

2. Tamo gde se formiranje nacija u celini vremenski podudaralo s formiranjem centralizovanih država, nacije su prirodno poprimile državne oblike, razvile su se u nezavisne buržoaske nacionalne države. To se dogodilo u Britaniji (bez Irske), u Francuskoj i Italiji. Suprotno tome, u istočnoj Evropi, formiranje centralizovanih država, ubrzano potrebama samoobrane (invazija Turaka, Mongola itd.), dogodilo se pre likvidacije feudalizma; dakle, pre formiranja nacija. Kao posledica toga, ovde se narodi nisu, niti su se mogli razviti u nacionalne države; umesto toga, formirano je nekoliko mešovitih, višenacionalnih buržoaskih država, koje se obično sastoje od jedne snažne dominantne nacije i od nekoliko slabih, potčinjenih nacija. Primeri: Austrija, Mađarska, Rusija.

3. U nacionalnim državama poput Francuske i Italije, koje su se isprva uglavnom oslanjale na vlastite nacionalne snage, uopšteno govoreći, nije bilo nacionalnog ugnjetavanja. Suprotno tome, multinacionalne države koje se temelje na dominaciji jedne nacije – tačnije, vladajuće klase te nacije – nad ostalim narodima, izvorni su dom nacionalnog ugnjetavanja i glavno poprište nacionalnih pokreta. Protivrečenost između interesa dominantne nacije i interesa potčinjenih nacija protivrečnosti su koje, ukoliko se ne reše, onemogućavaju stabilno postojanje višenacionalne države. Tragedija multinacionalne buržoaske države leži u tome što ne može rešiti te protivrečnosti, što svaki njen pokušaj da “izjednači” narode i “zaštiti” nacionalne manjine, uz očuvanje privatnog vlasništva i klasne nejednakosti, obično završava još jednim neuspehom, daljim zaoštravanjem nacionalnih sukoba.

4. Dalji rast kapitalizma u Europi, potreba za novim tržištima, potraga za sirovinama i gorivom, i konačno, razvoj imperijalizma, izvoz kapitala i potreba osiguranja važnih pomorskih i železničkih pravaca, doveli su, s jedne strane, do zauzimanja novih teritorija od strane starih nacionalnih država i njihove transformacije u višenacionalne (kolonijalne) države, sa inherentnim nacionalnim ugnjetavanjem i nacionalnim sukobima (Britanija, Francuska, Nemačka, Italija); s druge strane, među dominantnim nacijama u starim multinacionalnim državama pojačale su se težnje ne samo da zadrže stare državne granice, već ih i prošire, podjarme nove (slabe) nacionalnosti na štetu susednih država. To je proširilo nacionalno pitanje i, konačno, samim razvojem događaja, spojilo ga sa opštim pitanjem kolonija; a nacionalno ugnjetavanje preobrazilo se iz unutardržavnog u međudržavno pitanje, pitanje borbe (i rata) između “velikih” imperijalističkih sila za pokoravanje slabih, neravnopravnost nacionalnosti.

5. Imperijalistički rat, koji je otkrio korene nepomirljivih nacionalnih protivrečnosti i unutrašnjeg bankrota buržoaskih multinacionalnih država, izuzetno je zaoštrio nacionalne sukobe unutar kolonijalnih država pobednica (Britanija, Francuska, Italija), prouzrokovao je potpuni raspad pobeđenih starih multinacionalnih država (Austrija, Mađarska, Rusija 1917.), i konačno, kao “najradikalnije” buržoasko rešenje nacionalnog pitanja, doveo do stvaranja novih buržoaskih nacionalnih država (Poljska, Čehoslovačka, Jugoslavija, Finska, Gruzija, Jermenija itd.). Ali formiranje novih nezavisnih nacionalnih država nije, niti je moglo, dovesti do mirnog suživota nacionalnosti; nije, niti je moglo eliminisati niti nacionalnu neravnopravnost, niti nacionalno ugnjetavanje, budući da nove nacionalne države, zasnivajući se na privatnom vlasništvu i klasnoj nejednakosti, ne mogu postojati:

a) bez ugnjetavanja njihovih nacionalnih manjina (Poljska koja ugnjetava Beloruse, Jevreje, Litvance i Ukrajince; Gruzija koja tlači Osetince, Abhaze i Jermene; Jugoslavija koja tlači Hrvate, Bosance itd.);

b) bez proširenja svojih teritorija na štetu svojih suseda, što dovodi do sukoba i ratova (Poljska protiv Litvanije, Ukrajine i Rusije; Jugoslavija protiv Bugarske; Gruzija protiv Jermenije, Turske itd.);

c) bez podvrgavanja finansijskoj, ekonomskoj i vojnoj dominaciji “velikim” imperijalističkim silama.

6. Dakle, posleratno razdoblje otkriva mračnu sliku nacionalnih neprijateljstava, nejednakosti, ugnjetavanja, sukoba, rata i imperijalističke brutalnosti kod naroda civilizovanih zemalja, kako jednih prema drugima, tako i prema neravnopravnim narodima. S jedne strane, postoji nekoliko “velikih” sila koje potiskuju i iskorištavaju sve zavisne i “nezavisne” (zapravo potpuno zavisne) nacionalne države, a postoji i međusobna borba tih sila kako bi monopolizovale eksploataciju nacionalnih država. S druge strane, postoji borba zavisnih i “nezavisnih” nacionalnih država protiv nepodnošljivog ugnjetavanja “velikih” sila; postoji borba nacionalnih država među sobom kako bi proširile svoja nacionalna područja; postoji borba svake nacionalne države protiv nacionalnih manjina koje ona ugnjetava. Napokon, dolazi do intenziviranja oslobodilačkog pokreta u kolonijama protiv “velikih” sila i zaoštravanja nacionalnih sukoba kako unutar tih sila tako i unutar nacionalnih država koje po pravilu sadrže brojne nacionalne manjine.

Takva je “slika mira” koju je ostavio imperijalistički rat.

Pokazalo se da je buržoasko društvo krajnje nesposobno da reši nacionalno pitanje.

II Sovjetski sisitem i nacionalna sloboda

1. Dok privatno vlasništvo i kapital neizbežno razdvajaju ljude, potpiruju nacionalne nesuglasice i pojačavaju nacionalno ugnjetavanje, kolektivno vlasništvo i rad jednako kao što neizbežno ujedinjuju ljude, udaraju u koren nacionalnih prepirki i ukidaju nacionalno ugnjetavanje. Postojanje kapitalizma bez nacionalnog ugnjetavanja jednako je nezamislivo kao i postojanje socijalizma bez oslobađanja potlačenih nacija, bez nacionalne slobode. Šovinizam i nacionalni sukobi su neizbežni, nezaobilazni, sve dok seljaštvo (i sitna buržoazija uopšte), puno nacionalističkih predrasuda, sledi buržoaziju; naprotiv, nacionalni mir i nacionalna sloboda mogu se smatrati osiguranima ako seljaštvo sledi proletarijat, tj. ako je osigurana proleterska diktatura. Stoga, pobeda Sovjeta i uspostavljanje proleterske diktature temeljni su uslov za ukidanje nacionalnog ugnjetavanja, uspostavljanje nacionalne jednakosti i garantovanja prava nacionalnih manjina.

2. Iskustvo sovjetske revolucije u potpunosti je potvrdilo ovu tezu. Uspostavljanje sovjetskog sistema u Rusiji i proglašenje prava nacije na odcepljenje u potpunosti su promienili odnose između radničkih masa različitih nacionalnosti u Rusiji, udarivši u koren starog nacionalnog neprijateljstva, uklonivši teren za nacionalno ugnjetavanje i pridobivši za ruske radnike poverenje svoje braće drugih nacionalnosti ne samo u Rusiji, već i u Europi i Aziji, i to poverenje povećao u entuzijazam, u spremnost za borbu za zajedničku stvar. Uspostavljanje sovjetskih republika u Azerbejdžanu i Jermeniji dovela je do istih rezultata, jer je eliminisalo nacionalne sukobe i rešilo “prastaro” neprijateljstvo između Turske i Jermenije, i između jermenske i azerbejdžanske radničke mase. Isto se mora reći i za privremenu pobedu Sovjeta u Mađarskoj, Bavarskoj i Litvaniji. S druge strane, može se pouzdano reći da ruski radnici nisu mogli pobediti Kolčaka i Denjkina, a azerbejdžanska i jermenska republika nisu mogle čvrsto stati na noge, da nisu kod kuće uklonili nacionalno neprijateljstvo i nacionalno ugnjetavanje, da nisu osvojili poverenje i izazvali oduševljenje radničkih masa nacionalnosti na Zapadu i na Istoku. Jačanje sovjetskih republika i ukidanje nacionalnog ugnjetavanja dve su strane jednog te istog procesa oslobađanja radnog naroda iz imperijalističkog ropstva.

3. Ali postojanje sovjetskih republika, čak i najmanjih dimenzija, ubojita je pretnja imperijalizmu. Pretnja ne leži samo u tome što su se otrgnuvši se od imperijalizma sovjetske republike pretvorile iz kolonija i polukolonija u stvarno nezavisne države, oduzimajući time imperijalistima neku dodatnu teritoriju i dodatni prihod, već i, prvenstveno, u tome što je samo postojanje sovjetskih republika, svaki njihov korak u suzbijanju buržoazije i jačanju proleterske diktature, predstavlja ogromnu agitaciju protiv kapitalizma i imperijalizma, agitaciju za oslobađanje zavisnih zemalja iz imperijalističkog ropstva i neodvojivi je element u raspadu i dezorganizacija kapitalizma u svim njegovim oblicima. Otuda neizbežna borba “velikih”imperijalističkih sile protiv sovjetskih republika, nastojanje “velikih” sila da unište te republike. Istorija borbe “velikih” sila protiv sovjetske Rusije, buđenje protiv nje jedne buržoaske vlade granične zemlje za drugom, jedne skupine kontrarevolucionarnih generala za drugom, usko blokirajući sovjetsku Rusiju i, uopšte, pokušavajući je izolirovati ekonomski, rečito svedoči da se u današnjem stanju međunarodnih odnosa, u uslovima kapitalističkog okruženja, niti jedna sovjetska republika, koja stoji samostalno, ne može smatrati osiguranom od ekonomske iscrpljenosti i vojnog poraza od svetskog imperijalizma.

 4. Stoga je izolovano postojanje pojedinih sovjetskih republika nestabilno i nesigurno zbog njihovog postojanja koje ugrožavaju kapitalističke države. Zajednički interesi obrane sovjetskih republika, na prvom mestu, zadatak obnavljanja proizvodnih snaga uništenih ratom, na drugom mestu i neophodna pomoć koju sovjetske republike koje uzgajaju žito moraju pružiti onim koje ne uzgajaju žito, na trećem mestu, svi imperativno diktiraju nužnost državne zajednice pojedinih sovjetskih republika kao jedinog načina spasenja od imperijalističkog ropstva i nacionalnog ugnjetavanja. Nacionalne sovjetske republike koje su se oslobodile od “svojih” i “stranih” buržoazija mogu održati svoje postojanje i pobediti kombinovane snage imperijalizma samo udruživanjem u blisku državnu zajednicu, ili ih uopšte neće pobediti.

5. Federacija sovjetskih republika zasnovana na zajedničkim vojnim i ekonomskim interesima opšti je oblik državne zajednice koji će omogućiti:

a) osigurati integritet i ekonomski razvoj svake pojedine republike i federacije u celini;

b) prihvatiti svu raznolikost u pogledu načina života, kulture i ekonomskog stanja različitih naroda i narodnosti, koje su trenutno u različitim fazama razvoja, i primeniti odgovarajuće oblike federacije;

c) organizovati miran suživot i bratsku saradnju naroda i narodnosti koji su, na ovaj ili onaj način, povezali svoju sudbinu sa sudbinom federacije.

Rusko iskustvo u primeni različitih oblika federacije, u rasponu od federacije koja se temelji na sovjetskoj autonomiji (Kirgizija, Baškirija, Tatarska, Gorje, Dagestan) do federacije koja se temelji na ugovornim odnosima sa nezavisnim sovjetskim republikama (Ukrajina, Azerbejdžan), i dopuštanjem međufaza (Turkestan, Belorusija), u potpunosti je dokazao svrsishodnost i fleksibilnost federacije kao opšteg oblika državne zajednice sovjetskih republika.

6. Ali federacija može biti stabilna i rezultati federacije učinkoviti samo ako se temelje na uzajamnom poverenju i dobrovoljnom pristanku zemalja federacije. Ako je Ruska Sovjetska Federativna Socijalistička Republika (RSFSR) jedina država na svetu u kojoj je eksperiment u mirnom suživotu i bratskoj saradnji niza naroda i narodnosti bio uspešan, to je zato što ovde ne postoje ni dominantne ni potčinjene nacije, ni metropole ni kolonije, ni imperijalizam ni nacionalno ugnjetavanje; federacija ovde počiva na uzajamnom poverenju i dobrovoljnom stremljenju radnih masa različitih nacija prema savezu. Ovaj dobrovoljni karakter federacije mora se očuvati u svakom slučaju, jer samo takva federacija može poslužiti kao prelazna faza do tog višeg jedinstva radnika svih zemalja u jedinstvenom svetskom ekonomskom sistemu, čija je nužnost sve očiglednija.
(…)
Pravda, broj 29, 10. februara 1921. godine.

(izvor: J.V. Staljin, Sabrana dela, tom V, 1921-1923.)


Kakav bi, po vašem mišljenju, trebalo da bude karakter i oblik saveza republika u jedinstvenu uniju?

— Karakter saveza treba da bude dobrovoljan, isključivo dobrovoljan, a svaka nacionalna republika treba da zadrži pravo da se otcepi od Saveza. Dakle, dobrovoljni princip mora biti osnova Ugovora o formiranju Saveza sovjetskih socijalističkih republika. Strane u ugovoru o savezu su: R.S.F.S.R. (kao integralna savezna jedinica), Zakavkaska Federacija, (takođe kao integralna savezna jedinica), Ukrajina i Belorusija. Buhara i Horezm, koje nisu socijalističke, već samo Narodne sovjetske republike, možda mogu ostati van saveza sve dok ih njihov prirodni razvoj ne pretvori u socijalističke republike…

Staljin, intervju Pravdi, novembra 1922.
Дудник Степан. Подписание договора об образовании СССР на Всесоюзном сьезде советов. 1936
Stjepan Dudnik: potpisivanje Ugovora o formiranju Sovjetskog Saveza, 1936.
na Svesaveznom kongresu sovjeta, 30. decembra 1922.