„Periferija“ ili svetska istorija?

Pozivanje na teorije „periferije“ i „centra“ kapitalizma postalo je pravo pomodarstvo na balkanskoj levici. Obično, ta je teorija levičarski znak raspoznavanja i zamišljena distinkcija sa socijaldemokratijom, koja po pravilu ne razume neravnomernost kapitalističkog razvoja i služi kao važna poluga imperijalističkog sistema. Na primer, popularni profesor Rastko Močnik najpoznatiji je u ovim krugovima kao nekakvo „sveže“ teoretičarsko lice i baštnik ovih teorija. Postoji i niz levičarskih grupa koje svoju sveznalačku aroganciju baziraju baš na ovoj teoriji.

Naš zadatak nije da ulazimo u akademsku raspravu, već je za nas od prvorazrednog značaja pitanje kako ova teorijska postavka utiče na naš revolucionarni i radnički pokret. Evo upečatljivog primera na šta se ona svodi u konkretnom političkom životu: 

Protiv smo svakog kapitalizma, iako je jasno da je za radikalnu promenu društveno-ekonomskog sistema u jednoj maloj zemlji na periferiji svetskog kapitalističkog sistema, kakva je Srbija, potrebna prethodna ili istovremena promena u centru svetskog kapitalističkog sistema. Videli smo na primeru Sirize kako prolazi zemlja na poluperiferiji svetskog kapitalističkog sistema kada pokuša da se suprotstavi diktatu iz centra. No, ako talas iz centra dođe, znaćemo da ga iskoristimo. Dotad ćemo se boriti kako znamo i umemo, branićemo interese svih poniženih i uvređenih, pokušavajući da dovedemo u pitanje ideološku hegemoniju neoliberala i krajnjih desničara i da postepeno namećemo levičarske teme u javnosti Srbije”  Jovo Bakić, ispred “Partije radikalne levice”, intervju Marku Lošoncu (Novi Plamen, oktobar 2020, link)

Ovakav pristup u vezi naučnog socijalizma podseća na alhemijski u prirodnoj nauci. Par pojmova, izvučenih i povezanih sasvim aljkavo i površno. Politički, vidimo, stvar se svodi na prosto kapitulanstvo.

U narednim tačkama pokušaćemo da iznesemo konciznu i što je moguće atraktivniju teorijsku kritiku ovakvog pristupa.


1. U periodu nakon Velike oktobarske socijalističke revolucije, koja je dovela do buđenja narode Azija i celog kolonijalnog sveta i uvukla ih u zajedničku borbu protiv imperijalizma, pa do Velike antifašističke pobede, koja je stvorila uslove za finalan udarac kolonijalnom sistemu [1] – dakle u periodu u kom je svetski kolonijalni sistem i dalje vodio borbu za opstanak – marksizam, koga ovde i podvrću falsifikovanju, jeste koristio teorije centra i periferije kapitalizma, kao deo lenjinističkih teorija imperijalizma i neravnomernog kapitalističkog razvoja. Od tada, u svetu su produbljene promene kakve su zaostalu i zapuštenu bazu, na kojoj su mogle nicati teorije poput “globalnog centra i periferije“, ili teorija “o tri sveta” – bacile daleko u pozadinu. Narodno-demokratske revolucije, uspesi i neuspesi demokratije i socijalizma u XX veku, dalji „globalni“ put kapitalizma na početku XXI veka, sve uopštenije klasne razlike i sve dublji jaz između bogatih i siromašnih, proletarizacija apsolutne većine svetskog stanovništvu, danas potvrđuju svaku izlišnost takvog pitanja. 

Ono što karakteriše naše vreme je produženje i produbljivanje svetske kapitalističke krize kao i revolucionarnog i oslobodilačkog procesa, koji više nema definisan front i pozadinu, ili potpuno “mirna” područja, zone bez revolucionarnih preokreta, u kojima je buržoaska i imperijalistička dominacija stabilna i sigurna.

2. Savremene, falsifikovane teorije “globalnog centra i periferije” kapitalizma uopšte nisu razvijane na marksističkom tlu. U pitanju je teorija koja ima koren u revizionističkoj misli Mao Ce Tunga, koji je do ‘70-ih godina XX veka formulisao teoriju o “tri sveta”, a čija osnova nije marksistička teorija klasne borbe, već buržoaske koncepcije geopolitike i nivoa razvitka pojedinih zemalja.

Marksizam-lenjinizam odlučno je odbacio ovu postavku kao revizionističku, reakcionarnu šovinističku teoriju kao pripremu saradnje sa imperijalizmom.[2] Ova kritika pokazala je svoju istorijsku verodostojnost kada je u pitanju NR Kina, koja je zagazila u kapitalističku restauraciju i socijal-imperijalizam. Danas se ova teorija u revizionističkoj Kini modifikovano koristi kao teorija “globalnog juga”, u cilju osvajanja novih tržišta i jačanja svojih monopola. Ne samo u Kini, teorija “tri sveta” dobila je svoj produžetak i u „maoističkim“ evropskim i američkim krugovima, gde su komunističke partije već uveliko javno proglasile revizionističku izdaju i krenule putem „evrokomunizma“[3] i gde je uopšte vladala velika ideološka konfuzija. Neki od teoretičara sistema “periferije” i “centra”, poput Valerštajna i S. Amina, dobili su i akademsko priznanje na zapadnoevropskim i američkim univerzitetima. Posebno je u tom smislu smešna njihova “teorija nejednake razmene”, koja negira marksističku teoriju vrednosti, iznoseći liberalnu glupariju da se višak vrednosti stvara u trgovini a ne u proizvodnji.

Post-maoistički kao i evrokomunistički teoretičari imaju za cilj pre svega da revidiraju lenjinističke postavke o imperijalizmu. Ukratko, teorije „centra“ i „periferije“ kapitalizma i njima slične neuverljivo pokušavaju da zamagle osnovno pitanje naše epohe – pitanje imperijalizma.[4]

3. Kakva je priroda imperijalizma? To je kapitalizam u svojoj najvišoj, najtrulijoj fazi, u kojoj se sva vlast koncentriše u rukama monopola i finansijskog kapitala. To je gvozdeni režim finansijskog kapitala, koji odbacuje stare buržoasko-demokratske tradicije i slobodnu konkurenciju industrijskog kapitala. Epohu imperijalizma karakterišu svetski ratovi i proleterske revolucije i pokreti narodnog oslobođenja. Ova epoha ima svoju vekovnu istoriju, rascvetavajući se u periodu Prvog svetskog rata. Od tada, imperijalizam je i sam pretrpeo izvesne promene, iako ne menjajući svoj osnovni karakter.

Velika oktobarska socijalistička revolucija dala je glavni pečat ovom vekovenom kretanju. Na njenoj osnovi izgrađena je velika socijalistička zemlja u vidu Saveza Sovjetskih Socijalističkih Republika i rasplamsane su narodno-demokratske, anti-imperijalističke revolucije i antikolonijalni ustanci širom sveta – koji drastično menja svoje lice. Nakon Drugog svetskog rata, imperijalizam ulazi u novu fazu svoje opšte krize, a socijalizam izbija iz okvira jedne zemlje i razvija se u svetski sistem. Kolonijalni sistem se urušava, a socijalizam od „šestine sveta“ postaje planetarni zadatak dana, komunističke i radničke partije od malih kominternovskih postaju nacionalne snage u svim zemljama na svim meridijanima. Imperijalizam takođe trpi promene, evropske imperijalističke sile gube svoje stare kolonijalne rezerve, a novi svemoćni američki igrač izbija na scenu.

4. Izgubivši svoje kolonijalne posede i suočavajući se sa socijalističkim i nacionalno-oslobodilačkim revolucijama širom sveta, ranjena imperijalička zver postaje još reakcionarnija i krvoločnija – od njenog “liberalizma” ne ostaje više ni traga. No, svoje lice menjaju i buržoazije bivših kolonija, u čijim se redovima probojem modernih društveno-ekonomskih sistema gube i oni slojevi sa starim revolucionarno demokatskim karatkeristikama. Revolucionarna klasa epohe, koja može da organizuje rešavanje ne samo gorućeg pitanje socijalizma, već i zaostale probleme demokratskih reformi, nacionalnih i građanskih sloboda i ravnopravnosti – postaje i ostaje isključivo međunarodna radnička klasa.[5]

Predvođen novom američkom vojnom mašinerijom, prividno stabilan savez imperijalista isprva uperen protiv svetskog demokratskog kampa predvođenim lenjinsko-staljinskim Sovjetskim Savezom, usavršavao je nove metode ugnjetavanja i proširio ih do kraja druge polovine XX veka, ne samo u zemljama bivših kolonija, koje su samo naizgled stekle nezavisnost, a u kojima je nastavljena zavojevačka politika, već i u samim metropolama, gde je prema radnim ljudima zaveden novi pljačkaški „neoliberalni“ režim. Ovakvu, savremenu imperijalističku politiku, podupretu multunacionalnim kompanijama, koja više ne teži samo ekstra-profitu već maksimalnom profitu: uslovno nazivamo polu-kolonijalnom ili „neokolonijalnom“.[6] Ona se, manje ili više, sprovodi kako u zavisnim tako i u razvijenim zemljama, jer kapital više nema domovine.

5. U toj kolosalnoj borbi, koja poprima izvesne nove oblike, izbija i jedan novi istorijski fenomen – fenomen modernog revizionizma, kao deo dvostruke taktike savremenog imperijalizma.[2] Moćna socijalistička tvrđava osvojena je iznutra, moderni revizionizam potkopao je proletersku diktaturu, zaveo profašistički režim prema radnim ljudima a socijal-imperijalistički prema narodima sveta, i stavio se u svetsko-istorijsku službu imperijalizmu. Sovjetski Savez i zemlje narodne demokratije pretrpele su udarac od kojih se svet još uvek oporavlja. Moderni revizionizam je, takođe, razbacao semena ideološke konfuzije, koje još uvek zbunjuju komunistički pokret. Ne samo da je ojačao stare reakcionarne tendencije poput trockizma i klasičnog revizionizma, već je predstavio i čitav niz novih reakcionarnih teorija, koje marksisti-lenjinisti moraju uporno da rasvetljavaju u vezi gotovo svakog relevantnog pitanja.

6. Sudeći prema citiranom Bakiću možemo gotovo sa sigurnošću tvrditi da je profesor čitao Trockog. Poznato da je Trocki zagovarao teoriju po kojoj je u Sovjetskoj Rusiji bilo nemoguće izgraditi socijalizam bez bakićevske “prethodne ili istovremene promene u centru svetskog kapitalističkog sistema”.

Metode modernih revizionista često su pozajmljivane iz arsenala klasičnog revizionizma, reformizma i bankrotiranih trockista i buharinovaca. Moderni revizionisti odveli su komunističke partije na put socijaldemokratije i saradnje sa imperijalizmom, a revolucionarni lenjinsko-staljinski SSSR na put socijalimperijalizma, pa su i sami često teatralno pretili u međuimperijalističkim sukobima (setimo se kubanske krize u kojoj je učestvovao furiozni Hruščov, ili maoističkih pretnji koje su se završile pregovaračkim stolom sa Niksonom). Oportunizam te vrste ukratko je sažeo Lenjin: „Leve fraze a desna politika“. Raznolika paleta modernog revizionizma izgleda ovako: sa jedne strane, hruščovci, titoisti i njihovi „evrokomunistički“ i reformistički produžeci, voleli su trockističke “levičarske” fraze a zagovarali desničarsku neo-buharinovsku teoriju „dekolonizacije“ – po kojoj je sam razvoj imperijalističkog kapitalizma poluga razvoja zavisnih zemalja, dok svetu sledi period „mirnog prerastanja u socijalizam“ bez revolucionarne uloge radničke klase; sa druge strane, maositi, gevaristi i njihovi “trećesvetaški” porodi, zagovarali su teorije trockizma unatraške, po kojoj su isključivi pokretači savremene svetske istorije zemlje „trećeg sveta“ (“periferija”), u kojima su očevidno sve klase, pa i one buržoaske, bez izuzetka „revolucionarne“, dok je „prvi svet“ (“centar” sveta) “reakcionaran” i neprijateljski u celini, uključujuči i samu radničku klasu. Dakle pored svog kosmopolitskog, pacifističkog rezultata, revizionističke teorije imaju i svoj uski nacionalistički, krajnje fatalistički potencijal. Tako izgledaju dve strane antilenjinističke medalje – pozitivni i negativni odrazi prežvakanih socijaldemokratskih ekonomističkih i buržoasko nacionalističkih teorija, zgodni za odabir ove ili one oportunističke strategije zarad podele radničke klase i naroda.

7. Ceo svet danas je prožet imperijalističkim kapitalističkim odnosima. Živimo u vremenu kada revolucija i narodno oslobođenje nisu samo težnja i buduća perspektiva, već gorući problem koji treba rešavati. Nema sumnje da je u takvim uslovima nesuvislo zagovarati ma kakve oblike pra-kolonijalnih, statičnih i nedijalektičkih teorija, koje sa jedne strane vode građanskom pacifizmu, a sa druge malograđanskom fanatizmu. Ono što nedostaje je brže sazrevanje subjektvnih uslova – teorijski, politički i revolucionarno potkovanih avaganrdnih proleterskih partija, kadrih da revoluciju, sa posebnim preprekama u svakoj zemlji, dovedu do pobede. Upravo ovi zaostali oblici revizionističkih teorija stoje na tom putu, i naš je zadatak da se sa njima nemilosrdno obračunavamo na svakom koraku.

8. Srbija odavno više nije zaostala agrarna kolonijalna ili polukolonijalna zemlja, izbačena iz stroja svetske istorije. To joj je donela Velika antifašistička pobeda, inspirator narodnih demokratskih revolucija kojima su mali i zakasneli narodi uskakali na brzi voz za priključak modernoj svetskoj istoriji. Kapitalistička i neofašistička kontrarevolucija u Jugoslaviji u tom smislu ne mogu da vrate točak istorije unazad, tj. ne mogu da unište premise za radničku i narodnu borbu i perspektivu njene pobede, socijalizma.

Savremeni karakter “neokolonijalizma” kojem je podvrgnuta Srbija, nudi originalniju sliku od starih kolonijalnih uslova i metoda. I pored planskog uništavanja Srbija je neizbrisivo ostala zemlja industrijskog stupnja razvoja tj. u prolongiranoj stagnaciji, budući da trpi režim svetskog imperijalističkog sistema; u okviru kojeg njeni buržoaski namesnici i sami pokušavaju da kreiraju svoju „neoliberalnu“ politiku i dobiju svoj deo balkanskog kolača. Polukolonijalna Srbija, dakle, spada u red klasičnih savremenih kapitalističkih zemalja, sa radničkom klasom kao sazrelim društvenim akterom.

Kao i mnoge zemlje, Srbija ima “poseban tretman”, njena ekonomija je zavisna od institucija međunarodnog finansijskog kapitala, a plate radnica i radnika i po pet puta manje nego u razvijenijim imperijalističkim kapitalističkim zemljama, kao rezultat pogađanja domaćih vladajućih buržoaskih garnitura sa predstavnicima stranog kapitala; posledice takve “neokolonijalne” politike ugrožavaju i narodnu i nacionalnu suverenost naše i drugih zemalja. Nivo političke i ekonomske moći radničke klase ili ekonomskog razvitka pojedinih zemalja mogu, međutim, da utiču na taktiku, ali ne i na strateteške perspektive savremene klasne borbe. Njihova nestabilnost ne menja istorijski karatker društvenih, to jest kapitalističkih odnosa u našoj zemlji, već ih, naprotiv, potvrđuje, i čini ovu imperijalističku krizu dubljom a narodnu revoluciju predvođenu radničkom klasom neizbežnijom.

9. Savremena teorija „centra“ i „periferije“, sa druge strane, posebno u interpretaciji profesora Bakića, samoproklimovanog „obrazovanog kadra“ nove partije levice u Srbiji, govori nam da smo mi sasvim mala, aistorijska zemlja i da treba da čekamo i lovimo u mutnom „kako znamo i umemo“ – kao reč odbrane Draže Mihailovića.

Cepati današnji svet na “globalni centar i periferiju“, “sever i jug” ili na “tri” ili na bilo koje druge proizvoljne razlomke – znači ne razumeti tokove i karakteristike epohe i savremeni svet koji je se sve više deli na dve velike nepomirljive klase; i sledstveno na dva, stara i nova, suprotstavljena sveta: kapitalistički i socijalistički.

10. Smisao takvih revizionističkih teorija je da u potpunosti dezorijentiše ne samo avangardu radničke klase u većim imperijalističkim zemljama, već upravo u zavisnim zemljama, bivšim kolonijama i onima podvrgnutim imperijalističkom režimu “velikih” sila. Njihov osnovni smisao je podrivanje revolucionarnog radničkog pokreta uopšte, a narodnih revolucija posebno.

U toj strategiji moderni revizionisti svih boja imaju za poseban cilj da marksizam-lenjinizam proglase “zastarelim”, a svoje reakcionarne teorije “kreativnim” ili “u duhu sa vremenom”. Pokazalo se da je sam moderni revizionizam prosta i dosadna reciklaža, dok marksizam-lenjinizam ostaje uvek mlad. Budućnost pripada radničkoj klasi i narodima sveta.

AK RSRS, novembar 2020.


[1] Rastuća kriza kolonijalnog sistema imperijalizma, R. Palme Dutt, 1952.
[2] Imperijalizam i revolucija, Enver 1979. 
[3] Evrokomunizam je antikomunizam, Enver 1980.
[4] Imperijalizam kao najviši stadijum kapitalizma, Lenjin 1917.
[5] Komunisti treba da preuzmu zastavu demokratije, Staljin 1952.
[6] Pitanje osnovnih ekonomskih zakona savremenog kapitalizma i socijalizma, Staljin 1952.
   Marksističko-lenjinistički pokret i svetska kriza kapitalizma, Enver 1979.

👉 Više na Digitalnoj biblioteci marksizma-lenjinizma